Thân dưới
Đùi sau
Biceps femoris, semitendinosus and semimembranosus
Còn gọi là: đùi sau, cơ đùi sau, cơ gân kheo
Cơ đùi sau (hamstrings) gồm ba cơ bắp ở mặt sau đùi: cơ nhị đầu đùi (biceps femoris), cơ bán gân (semitendinosus) và cơ bán màng (semimembranosus). Chúng vắt qua cả khớp háng và khớp gối, đảm nhiệm hai nhiệm vụ — gập đầu gối và duỗi khớp háng. Chỉ tập một trong hai chức năng sẽ khiến một nửa nhóm cơ bị thiếu hụt.
Giải phẫu cơ đùi sau
Cả ba cơ đùi sau đều bắt nguồn từ ụ ngồi của xương chậu và chạy dọc xuống mặt sau đùi. Cơ nhị đầu đùi bám vào chỏm xương mác ở mặt ngoài; cơ bán gân và bán màng bám vào mặt trong của đầu trên xương chày.
Vì đi qua hai khớp, cơ đùi sau luôn ở trạng thái bù trừ: chúng co ngắn ở gối trong khi kéo dài ở háng khi gập người, và ngược lại. Đó là lý do bài cuốn chân (leg curl) và bài Romanian deadlift mang lại cảm giác hoàn toàn khác biệt dù cùng tập một nhóm cơ.
Đầu ngắn của cơ nhị đầu đùi là trường hợp ngoại lệ — nó xuất phát từ thân xương đùi thay vì xương chậu, nên chỉ vắt qua khớp gối và chỉ có chức năng gập gối.
Cơ đùi sau là một trong những nhóm cơ dễ bị rách và căng cơ nhất trong thể thao, đặc biệt khi chạy nước rút ở tốc độ cao khi cơ phải co ly tâm để hãm cẳng chân.
| Phần | Chức năng |
|---|---|
| Biceps femoris (long head) | Đầu dài cơ nhị đầu đùi (biceps femoris). Mặt ngoài đùi. Vắt qua háng và gối; xoay ngoài cẳng chân khi gập gối. |
| Biceps femoris (short head) | Đầu ngắn cơ nhị đầu đùi. Chỉ vắt qua gối. Chỉ được rèn luyện bởi bài cuốn chân (leg curl), bài gập hông không tác động được. |
| Semitendinosus | Cơ bán gân (semitendinosus). Nằm ở mặt trong đùi, lớp nông. Gập gối, duỗi háng và xoay trong cẳng chân. |
| Semimembranosus | Cơ bán màng (semimembranosus). Nằm ở mặt trong đùi, lớp sâu và bản rộng. Cùng chức năng với cơ bán gân. |
- Ụ ngồi của xương chậu (cho cả 3 cơ). Riêng đầu ngắn của cơ nhị đầu đùi xuất phát từ đường ráp của xương đùi.
- Cơ nhị đầu đùi: chỏm xương mác. Cơ bán gân: mặt trong xương chày (chân ngỗng). Cơ bán màng: lồi cầu trong của xương chày.
Chức năng của cơ đùi sau
- Gập khớp gối — co cẳng chân kéo gót chân về phía mông.
- Duỗi khớp háng — đẩy đùi ra sau, phối hợp cùng cơ mông lớn.
- Kiểm soát chuyển động gập háng (lực co ly tâm) — hãm thân người khi cúi người về phía trước.
- Hãm tốc độ cẳng chân khi chạy nước rút, nơi phần lớn chấn thương đùi sau xảy ra.
- Xoay cẳng chân khi đầu gối gập — xoay trong (bán gân/bán màng) và xoay ngoài (nhị đầu đùi).
Bài tập đùi sau tốt nhất
| Bài tập | Dụng cụ | Vai trò | Cấp độ | Lý do |
|---|---|---|---|---|
| Romanian deadlift | Tạ đòn hoặc tạ đơn | Trung cấp | Romanian deadlift (RDL). Bài tập duỗi háng tốt nhất cho đùi sau, chịu tải trọng nặng ở vị trí kéo căng tối đa. | |
| Lying leg curl | Máy tập | Mới bắt đầu | Nằm cuốn đùi sau (lying leg curl). Bài tập gập gối trực tiếp, cách duy nhất để kích hoạt đầu ngắn cơ nhị đầu đùi. | |
| Seated leg curl | Máy tập | Mới bắt đầu | Cuốn đùi sau ngồi (seated leg curl). Khớp háng gập giúp kéo căng đùi sau từ đầu — bằng chứng cho thấy tư thế này tăng cơ tốt hơn nằm cuốn. | |
| Nordic hamstring curl | Trọng lượng cơ thể + điểm cố định gót | Nâng cao | Nordic hamstring curl. Chịu lực co ly tâm cực lớn, đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ rách cơ đùi sau cho VĐV. | |
| Good morning | Tạ đòn | Nâng cao | Good morning. Gập hông với đòn bẩy dài, cực kỳ hiệu quả cho đùi sau và đòi hỏi sự ổn định của lưng dưới. | |
| Single-leg RDL | Tạ đơn | Trung cấp | Single-leg RDL. Đòi hỏi thăng bằng và ổn định xương chậu, phát hiện sự mất cân bằng giữa hai chân. | |
| Glute-ham raise | Máy Glute-Ham Developer | Nâng cao | Rèn luyện cả hai chức năng của đùi sau cùng lúc — gập gối và duỗi háng. |
Cách tập luyện cơ đùi sau
10–16 hiệp chất lượng
6–12 lần cho bài gập hông (hinge), 8–15 lần cho bài cuốn chân (curl)
2 buổi mỗi tuần
- Phải tập cả bài gập hông (RDL) và bài cuốn chân (leg curl) mỗi tuần. Gập hông rèn luyện duỗi háng; cuốn chân rèn luyện gập gối. Đầu ngắn nhị đầu đùi chỉ phản ứng với bài cuốn chân.
- Bài cuốn đùi sau ngồi (seated leg curl) đặt đùi sau ở vị trí kéo căng hơn so với nằm cuốn, nghiên cứu khoa học ủng hộ tập ở chiều dài cơ kéo căng để tăng cơ tốt hơn.
- Các bài tập co ly tâm như Nordic curl giúp giảm chấn thương căng cơ đùi sau rất tốt. Hãy bắt đầu từ từ — cơn ê ẩm cơ bắp sau buổi đầu tiên là rất đáng nhớ.
Giãn cơ & độ linh hoạt
Standing hamstring stretch
Gác một gót chân lên bục thấp, chân thẳng, nhẹ nhàng gập người từ hông với lưng thẳng. Giữ trong 30 giây mỗi bên.
Supine hamstring stretch with strap
Nằm ngửa trên sàn, dùng dây đai vòng qua bàn chân và kéo thẳng chân lên trần nhà. Dễ kiểm soát hơn tư thế đứng.
Lỗi thường gặp
Chỉ tập bài cuốn chân bằng máy (leg curl)
Cuốn chân chỉ tập cho chức năng gập gối nhưng bỏ quên hoàn toàn chức năng duỗi háng — nơi đùi sau hoạt động nhiều nhất trong thể thao và nâng tạ nặng. Hãy bổ sung Romanian deadlift.
Biến bài RDL thành bài squat
Nếu đầu gối đẩy ra trước và hông chìm xuống, bài tập biến thành squat và đùi sau không còn được kéo căng. Hãy đẩy hông ra sau, giữ cẳng chân gần thẳng đứng và gối chỉ hơi chùng nhẹ.
Cố kéo giãn thô bạo một cơ đùi sau vừa bị căng chấn thương
Kéo căng mạnh trên một thớ cơ vừa bị tổn thương chỉ làm vết rách nặng hơn. Chấn thương đùi sau cần phác đồ phục hồi khoa học chứ không thể giải quyết bằng kéo giãn bừa bãi.
Câu hỏi thường gặp về đùi sau
- Ba cơ đùi sau là những cơ nào?
- Cơ nhị đầu đùi (biceps femoris), cơ bán gân (semitendinosus) và cơ bán màng (semimembranosus). Cả ba đều xuất phát từ ụ ngồi và vắt qua cả háng và gối, nên đảm nhiệm duỗi háng và gập gối. Riêng đầu ngắn của cơ nhị đầu đùi xuất phát từ xương đùi và chỉ gập gối.
- Cuốn chân (leg curl) hay Romanian deadlift (RDL) tốt hơn cho đùi sau?
- Không bài nào thay thế được bài nào. RDL rèn luyện chức năng duỗi háng ở trạng thái cơ kéo căng; leg curl rèn luyện chức năng gập gối bao gồm cả đầu ngắn cơ nhị đầu đùi mà RDL không chạm tới. Một giáo án hoàn chỉnh bắt buộc phải có cả hai.
- Tại sao cơ đùi sau rất hay bị rách và chấn thương?
- Bởi vì chúng phải co ly tâm ở tốc độ cực cao trong các pha chạy nước rút, hãm chuyển động của cẳng chân ngay trước khi bàn chân tiếp đất trong khi khớp háng lại đang bị gập căng. Sự kết hợp giữa lực cực lớn và cơ bị kéo dài là nơi vết rách phát sinh. Bài tập Nordic curl giúp phòng ngừa rủi ro này rất hiệu quả.
- Làm thế nào để kéo giãn đùi sau bị căng cứng?
- Kéo giãn ở tư thế nằm hoặc đứng khoảng 30 giây là cách thông thường. Tuy nhiên, cảm giác căng tức đùi sau thường do kích ứng thần kinh tọa hoặc cơ yếu hơn là do sợi cơ ngắn lại; rèn luyện sức mạnh qua toàn bộ biên độ chuyển động (như RDL) thường giải quyết vấn đề tốt hơn kéo giãn thuần túy.
Tài liệu tham khảo
- Kenhub — Muscle anatomy reference
- Physiopedia — Muscle and rehabilitation reference
- Schoenfeld, Ogborn & Krieger (2017) — Dose-response relationship between weekly resistance training volume and increases in muscle mass
- Baz-Valle et al. (2022) — Number of sets and hypertrophy in resistance-trained individuals: a systematic review
Trang này chứa thông tin giáo dục thể chất chung. Đây không phải lời khuyên y khoa và không thay thế việc khám chữa bệnh. Nếu bạn bị đau hoặc chấn thương, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ tập luyện.
